STENEN
door
Myrthe de Vries
Inhoud
Inleiding
1.
Hoe ontstaan stenen?
2.
De binnenkant ... en de buitenkant.
3.
De struktuur.
4.
Edelstenen
5.
Andere mooie soorten stenen.
6.
Legenden.
7.
Geneeskrachtige stenen
8.
Stenen slijpen en in sieraden
9.
Fossielen.
10.
Stenen als gebruiksvoorwerp
Verklarende
woordenlijst
Slot
Literatuurlijst
Inleiding
Ik
heb dit onderwerp gekozen omdat ik zelf stenen en mineralen verzamel
Ik heb sinds kort een fossiel. Ik weet er zelf al best wel veel van. Ik ken zelf al best veel soorten. Iedere maand heeft een geboortesteen. Er bestaan heel veel soorten, te veel om allemaal in mijn werkstuk te vermelden. Ik zou nog willen weten: Hoe een steen in elkaar zit, wat fossielen eigenlijk zijn en ik wil nog meer stenen leren kennen.
1.
Hoe ontstaan stenen?
De
aarde is zo’n 4,6 miljard jaar oud. In die tijd was de aarde een grote
vuurbal. Toen begon het afkoelingsproces. De aarde begon daardoor te
verstenen. Maar binnenin de korst borrelde het nog steeds. Er waren in die
tijd dus heel veel uitbarstingen. Maar het lava dat nu op de korst lag, stolde
ook. Zo werd de laag steeds dikker. Er kwamen steeds minder uitbarstingen. Zo
komt het dat er op de dag van vandaag bijna nooit meer vulkaanuitbarstingen
zijn. Toen die aarde verkoelde ontstonden er allemaal vulkanische
gesteenten.
Dat is dus een manier hoe sommige stenen zijn ontstaan, maar het kan ook anders. Zoals de
mexicaanse
gasbollen.
In
Chihuahua (Mexico), heeft men een lavaput ontdekt, waar miljoenen versteende
gasbollen zijn. Het is een krater met gloeiend heet lava. Boven op zie je
allemaal gasbellen (vergelijkbaar met de bellen in een pan kokend water).Lava
dat wordt blootgesteld aan de koude buitenlucht stolt.
Dat
begint natuurlijk bovenaan, want daar is het het dichtst de buitenlucht. Als
de lava begint te stollen, stollen ook de gasbellen. Als zo’n gasbel nog
niet door en door hard is, kan het zijn dat er een mineraal of gesteente
inloopt. Het kan bijv. een agaatgeode zijn. Er kan ook bergkristal of calciet
in zitten.
Obsidaan
is ook een vulkanisch gesteente, het is een vulkanisch glas. Het ontstaat door
hele snelle afkoeling van lava. Zo snel dat er geen kristalvorming is.
Stenen zijn soms opgebouwd uit één mineraal. Zuiver kwarts bijv. Maar de meeste stenen bestaan uit meerdere soorten mineralen.
2. De binnenkant en de buitenkant
Veel
stenen lijken niet zo mooi. Het lijken gewoon grijze keien. Maar vanbinnen is
hij wel mooi. Een steen bestaat uit allemaal atomen en andere scheikundige
dingen. De volgorde bepaalt welke steen het is. Er zijn meerdere soorten
atomen: bijv. zuurstofatomen, goudatomen of
koolstofatomen. Dus hoe die atomen zijn gerangschikt, zorgt ervoor
welke steen het is. Diamant en grafiet bestaan allebei uit koolstofatomen.
Toch is diamant de hardste en grafiet één van de zachtste stenen. Dit komt
door de volgorde van de atomen. Bij diamant is één koolstofatoom verbonden
aan vier andere. Dit geeft een stevige structuur. Grafiet bestaat uit ver uit
elkaar liggende rijen. Deze rijen schuiven gemakkelijk over elkaar heen.
Daardoor is grafiet zo zacht. Grafiet wordt gebruikt in potloden.
De
structuur van
Diamant
Stenen kunnen veel verschillende vormen hebben. Bijv. kubus, octaëder of pyritoëder. Een kubus is een vierkant blok. Een octaëder is een ‘diamant’ vorm. Twee driehoekjes op elkaar. Een pyritoëder is een vorm met twaalf vijf-hoekige vakjes. Er zijn ook stenen waar twee of meer soorten in ‘vermengd’ zijn. Kubus en octaëder is een kubus met schuine hoekjes. Kubus en pyritoëder is een vierkant met op sommige plekken een vijf-hoek.Èèn sort steen hoeft niet altijd dezelfde vorm te hebben. Pyriet wordt in alle bovengenoemde vormen gevonden en in nog meer vormen.
Structuur
De
kleur
De
kleur van een kristal of mineraal is het gene wat meestal het meeste opvalt.
Zwavel is meestal heldergeel. Azuriet is altijd blauw. Robijn is rood. Saffier
is blauw. Smaragd is groen. Hematiet kristallen zijn soms heel kleurrijk. Dat
wordt iridescentie genoemd.
De
hardheid
In
1812 werd de hardheidsschaal uitgevonden door Friedrich Mohs. Dit bestaat uit
10 gesteenten en mineralen die op hardheid zijn gesorteerd. Dit zijn ze.
Hardheid
:
Soort steen:
1,0
Talk
2,0
Gips
3,0
Calciet
4,0
Fluoriet
5,0
Apatiet
6,0
Orthoklaas
7,0
Kwarts
8,0
Topaas
9,0
Korund
10,0
Diamant
Andere
stenen zitten hier tussen in, bijv. 0,2 of 4,5.
De
Glans
Sommige
stenen glanzen. En andere niet. Je
hebt ook binnen een soort glanzende en niet glanzende. Bijv. bij de korunden.
De korund is een ‘familie.’ De bekendste korunden zijn de saffier en de
robijn. Die glanzen wel mooi. Maar je hebt ook ondoorzichtige korunden die
niet glanzen.
De
klasse
Er
bestaan allemaal klassen. Dit zijn de groepen waaronder alle gesteenten,
kristallen, mineralen en metalen zijn verdeeld. Een paar ervan zijn:
Elementen, Silicaten, Sulfiden en Sulfaten. Silicaten is in nog kleinere
groepen verdeeld.
Dat zijn: Tectosilicaten, Nerosilicaten, Phyllosilicaten, Sorosilicaten, Cyclosilicaten en Inosilicaten.
4.
Edelstenen
Edelstenen
zijn stenen die: Geslepen kunnen worden, mooi zijn, zeldzaam zijn en het licht
moet er mooi doorheen schijnen als hij is geslepen. Diamant, robijn, smaragd,
opaal en saffier voldoen aan deze eisen. Stenen die niet aan alle eisen
voldoen worden half-edelstenen genoemd en stenen die je niet kunt slijpen,
maar die wel mooi zijn, worden sierstenen genoemd.
De
diamant
De
naam diamant komt van het griekse woord adamas wat ontembaar of
onoverwinnelijk betekend. De grieken hebben namelijk ondekt dat diamant zo
hard is, dat je het alleen kan bewerken met diamant! Hele beroemde diamanten
zijn de Koh-I-nor ( berg van licht) en de Hope, van de hoop wordt beweert dat
hj ongeluk brengt. Van de Koh-I-noor wordt dat de drager ervan heerser van de
wereld zou worden. Deze dingen zijn natuurlijk maar puur bijgeloof,
De
robijn
Robijn
is een variëteit op het kristal korund. Alleen de echt rode korunden mogen
robijn worden genoemd. Het Ruskins-robijn id een beroemdt robijn. Hij heft een
dieprodekleur, die kleur wordt ook wel duivenbloed genoemd. De kleur van de
Ruskins-robijn is een kleur die erg wordt bewondert.
De legendarische Pauwentroon is een troon die is bezet met 108 robijnen en nog honderden andere edelstenen.
De
smaragd
De
smaragd is net als de half-edelsteen aquamarijn een variëteit op het kristal
beril. Vanaf 1500 voor Christus werd in Egypte smaragd gedolven. In 1816
werden de mijnen opnieuw ondekt. De eerste pogingen om de mijnen in gebruik te
nemen mislukten.
De
opaal
Opaal
is in de loop van de tijd als ongeluksbrenger en geluksbrenger beschouwt.
Omdat een opaal ongeluk zou brengen waren ze verboden aan het hof van Napoleon
III. Koningin Victoria verzamelde ze juist en gaf ze aan familie en vrienden
als gelukssteen.
De
saffier
Saffier
is net als de robijn een variëteit op de korund. Alleen de blauwe korunden
mogen saffier worden genoemd. Saffier wordt o.a. gevonden in Kasjmir (India).
De soort blauw van die saffieren wordt kasjmirblauw genoemd.
In Ratnapura zoekt men nog steeds als ze 3000 jaar geleden deden. Ze
zoeken er door rivierzand te wassen.
De
grootste saffier dat ooit is gevonden woog 100.000 karaat (20 kilo!!). Al zijn
de robijn, de diamant en de smaragd duurder, saffier kan ook duur zijn. Zo
werd er in 1990 een stersaffier(een bijzondere variëteit) geveild voor wel 2
miljoen gulden!
saffier
5.
Andere mooie soorten stenen
Snijden
Sommige
stenen kun je snijden. Dat betekent bijv. figuurtjes tekenen in de stenen.
Zoiets heet een decoratieve steen.
De
Egyptenaren, de Chinezen en de Soemeriërs gebruikten al jade, lapis lazuli en
turkoois in sieraden.
Metalen
Platina,
goud en zilver zijn edele metalen. Platina is het meeste waard, daarna goud en
daarna zilver. Platina lijkt op zilver, maar wordt minder snel dof. Daarom is
het een geliefd metal om sieraden van te maken. Koper, zink enz. zijn wel
metalen maar geen edele.
Er
zijn stenen die voor een andere steen worden uitgegeven .
Citrien
lijkt erg op Topaas. Daarom verkopen ze citrien wel eens onder de naam topaas.
De gele, groene en violette korund worden wel eens door verhitting blauw
gemaakt, waardoor het op de waardevollere korund saffier lijkt.
Druipstenen
Een
druipsteen is eigenlijk gewoon water met kalk. De stenen hangen aan het
plafond. Het water verdampt en de kalk blijft over. Als dat gebeurt wordt het
kalk hard. Als dat vaak gebeurd op de zelfde plek, wordt het een naar beneden
hangende steen. Het is net een kegel. Druipsteengrotten zijn vaak heel mooi.
druipsteengrot
6.
Legenden
Er
bestaan veel legenden over stenen. Vroeger vond men stenen hele bijzondere
dingen en ze bedachten verhalen over hoe ze zijn ontstaan.
Amethist
Volgens
het verhaal was Amethist een Nimf van de godin Diana. Bacchus, de god van de
wijn, werd verliefd op haar.
Omdat
Bacchus zo aan het dringen was, veranderde Diana de nimf in een kristal.
Bacchus was daar zo verdrietig over dat hij zijn wijn over de kristal heengoot.
De steen werd violet van kleur. Hiervan komt de naam Amethist.
De
koets van Lodewijk XIV
Dit
is echt gebeurd en geen legende. Lodewijk XIV had de gewoonte zijn koetsen
naar edelstenen te noemen. De koetsier van de Opaal was altijd drunken. Daarom
werd de Opaal als ongelukskoets beschouwd en de opaal ook als ongelukssteen.
Tranen
van kristal
Staurolietkristallen
zijn soms in de vorm van een kruis. In Virginia (V.S.) worden ze elfenstenen
genoemd. Ze geloven dat ze zijn ontstaan uit de tranen van elfen toen ze
hoorden dat Jezus was gestorven.
Geboortestenen
Iedere maand heeft een eigen steen. Als je bijv. in januari ben geboren, dan is ‘jouw’ steen de granaat. Hier volgt het hele lijstje
